Ankara’nın arkeolojik geçmişine ilişkin önemli bulguların ortaya çıkarıldığı Külhöyük kazı alanında bulunan fosil, milyonlarca yıl önce Orta Anadolu’yu da kapsayan Tetis (Tethys) Denizi’nin doğal yaşamına ilişkin dikkat çekici bir iz sunuyor.
Orta Anadolu’nun Milyonlarca Yıllık Geçmişinden Bir İz
Külhöyük kazı alanında bulunan fosilin, 66 milyon yıl önce Tetis Denizi kıyısında yaşamış karındanayaklı bir salyangoza ait olduğu belirtildi. Fosilin, yaklaşık 250 milyon yıl önce oluşmaya başlayan ve Orta Anadolu’yu da kapsayan Tetis Denizi’nin son evrelerine ait olduğu düşünülüyor.
Adını mitolojiden alan deniz
Tetis Denizi’nin adı yalnızca jeoloji literatüründe değil, mitolojide de karşımıza çıkıyor. Avusturyalı jeolog Eduard Suess, 1893’te bu kadim okyanusa Yunan mitolojisindeki Titan tanrıça Tethys’in adını verdi. Tethys, Gaia (Yeryüzü) ve Uranos’un kızı, Okeanos’un kız kardeşi ve eşi olarak kabul ediliyor; Hesiodos’un Theogonia’sında Okeanos ile Tethys’in birlikteliğinden çok sayıda nehir tanrısı ve Okeanid’in doğduğu anlatılıyor. Bu soy ağacında Anadolu coğrafyasıyla ilişkili Maiandros (Büyük Menderes), Hermos (Gediz), Kaikos ve Sangarios (Sakarya) gibi nehirler de yer alıyor.
Mitolojik anlatı ile jeolojik tarih burada ilginç bir ortaklık taşıyor: Tetis Denizi gerçekten de Anadolu’nun bugünkü coğrafyasının oluşumunda belirleyici süreçlerden birinin parçasıydı. Deniz milyonlarca yıl içinde çekilip kapanırken, geride Anadolu’nun jeolojik geçmişini okumayı mümkün kılan kayaçlar ve fosiller bıraktı.
Fosil Külhöyük’e binlerce yıl önce taşınmış olabilir
Keşfin arkeolojik açıdan dikkat çeken yönlerinden biri ise fosilin bulunduğu yer. Yaklaşık 5 bin yıllık Hatti ve Hitit yerleşimi Külhöyük’te ortaya çıkarılan 173 gram ağırlığında ve 8 santimetre uzunluğundaki bu fosil, binlerce yıl önce Külhöyük sakinleri tarafından yerleşime taşınmış olabileceği değerlendiriliyor. Bu ihtimal, buluntuyu yalnızca bir paleontolojik veri olmaktan çıkararak arkeolojik bir soruya da dönüştürüyor: Külhöyük’te yaşayan insanlar, milyonlarca yıllık bu deniz canlısı fosilini nerede buldu ve neden yerleşime taşıdı?
Fosilin nasıl ve hangi amaçla Külhöyük’e getirildiği henüz bilinmiyor. Ancak buluntu, bir yandan 66 milyon yıl önce Orta Anadolu’nun kıyısında uzanan denizin izini bugüne taşırken, diğer yandan binlerce yıl önce burada yaşayan insanların doğal çevreyle kurduğu ilişkiye dair yeni bir araştırma alanı açıyor.
Külhöyük’teki arkeolojik kazılar, 2021 yılından itibaren Ankara Üniversitesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı adına Doç. Dr. Derya Yılmaz Tekin başkanlığında yürütülüyor.
