Antalya’da 9 Kasım’da başlayan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, 22 Kasım’da çerçeve karar metni üzerinde uzlaşma sağlanamadan sona erdi. 20 Kasım Cuma günü sona ermesi beklenen müzakereler, tarafların ortak bir metin üzerinde anlaşamaması nedeniyle hafta sonuna sarktı. Yaklaşık 48 saatlik ek müzakere sürecinin ardından COP31 Başkanı ve Türkiye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, kapanış oturumunda Antalya Paktı üzerinde uzlaşma bulunmadığını açıkladı. COP31, 2009’daki Kopenhag İklim Zirvesi’nden bu yana ana siyasi anlaşmanın kabul edilemediği ilk COP olarak kayda geçti.

 

COP31’E FOSİL YAKIT VETOSU 1

Antalya Paktı Neden Kabul Edilmedi?

Zirvenin başarısızlıkla sonuçlanmasının merkezinde, fosil yakıtlardan çıkış konusunda yaşanan anlaşmazlık var. Türkiye ve Avustralya eş başkanlıkları tarafından 22 Kasım saat 02.00’de paylaşılan Antalya Paktı’nın son taslağında da fosil yakıtlara dair herhangi bir ifade yer almadı. Oysa birçok ülke, fosil yakıtlardan adil, düzenli ve eşitlikçi bir geçişin ana karar metninde açık biçimde yer almasını talep ediyordu. Suudi Arabistan başta olmak üzere petrol ve doğal gaz üreticisi ülkeler fosil yakıtlara ilişkin açık bir ifadenin metne girmesine karşı çıktı. Bu ülkeler, enerji dönüşümünün her ülkenin kendi ulusal koşulları ve enerji tercihleri doğrultusunda belirlenmesi gerektiğini savundu.


COP31’E FOSİL YAKIT VETOSU 2

Müzakerelerin ilk aşamalarında fosil yakıtlardan çıkışa ilişkin daha açık ifadeler içeren taslaklar gündeme gelmişti. Ancak petrol üreticisi ülkelerin itirazları sonrasında bu ifadeler metinden çıkarıldı. Son taslakta fosil yakıtlara doğrudan atıf yapılmazken, karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin geliştirilmesine yönelik hedefler korunuyordu. Bu yaklaşım, sivil toplum örgütleri ve çok sayıda ülke tarafından eleştirildi. En sert eleştirilerden biri de Panama Çevre Bakanı Juan Carlos Navarro’dan geldi. Navarro “Dünya, petrol mafyası tarafından rehin alınmış durumda. Üstelik hepimiz Stockholm sendromuna yakalanmışız. Bizi kaçıranlara âşık olmuşuz. Bizden karşılıksız, sonsuz, sınırsız sevgi talep ediyorlar.” dedi. Karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin fosil yakıt kullanımını sürdürmek için gerekçe haline getirilmesinden endişe ediliyordu. Özellikle fosil yakıtların kullanımını azaltmaya yönelik açık bir yol haritası olmadan bu teknolojilere ağırlık verilmesinin, emisyon azaltımını geciktirebileceği vurgulandı.

 

COP31’E FOSİL YAKIT VETOSU 3


Avrupa Birliği Neden İtiraz Etti?

Avrupa Birliği, Antalya Paktı’nın son taslağını kabul etmeyeceğini açıklayan en önemli aktörlerden biri oldu. AB adına konuşan İrlanda İklim ve Enerji Bakanı Darragh O’Brien, “Fosil yakıtlardan söz etmeyen bir Antalya Paktı’nı veya ana karar metnini onaylamayacağız” diyerek AB’nin tutumunu ortaya koydu. AB’ye göre fosil yakıtlardan uzaklaşma taahhüdünü içermeyen bir karar, Paris Anlaşması’nın hedefleriyle ve bilimsel gerekliliklerle bağdaşmıyor. AB’nin itirazı yalnızca fosil yakıtların metinde yer almamasıyla sınırlı değil. Karbon yakalama ve depolama teknolojilerine verilen ağırlık da eleştiriliyordu. AB, bu teknolojilerin özellikle çimento gibi emisyon azaltımı zor sektörlerde rol oynayabileceğini kabul etmekle birlikte, fosil yakıt üretiminin sürdürülmesine gerekçe oluşturacak biçimde kullanılmasına karşı çıktı.


COP31’E FOSİL YAKIT VETOSU 4


İklim Finansmanı ve Adil Geçişte de Uzlaşma Sağlanamadı

Fosil yakıtlardan çıkış konusundaki anlaşmazlık, iklim finansmanı ve adil geçiş başlıklarında da derinleşti. Gelişmekte olan ülkeler, iklim krizinin etkilerine uyum sağlamak için ihtiyaç duydukları finansmanın yeterli, öngörülebilir ve erişilebilir biçimde sağlanmasını talep etti. Antalya Paktı’nın son taslağında, uyum finansmanının 2035’e kadar en az üç katına çıkarılması çağrısı yer aldı. Ancak hedefin hangi başlangıç miktarı üzerinden hesaplanacağı ve hangi somut finansman tutarına ulaşılacağı açıklığa kavuşturulmadı. Gelişmekte olan ülkeler, finansmanın artırılmasına yönelik genel çağrıların ötesinde, özellikle kamu kaynaklarının, hibe ve uygun koşullu finansmanın güvence altına alınmasını istedi. Bu konularda uzlaşma sağlanamadı. Antalya Paktı’nın kabul edilmemesiyle üç katına çıkarma çağrısı da bağlayıcı bir COP31 kararı haline gelmedi.

Bir diğer önemli anlaşmazlık, Adil Geçiş Çalışma Programı ve Belém-Antalya Mekanizması (BAM) etrafında yaşandı. Fosil yakıtlardan çıkış ve düşük karbonlu ekonomiye geçiş sürecinde işçilerin, yerel toplulukların ve kırılgan grupların haklarını güvence altına alması beklenen mekanizmanın nasıl kurulacağı konusunda taraflar uzlaşamadı. Müzakerelerin son aşamasında sunulan taslak, mekanizmanın işlevlerinin, çalışma biçiminin ve operasyonel düzenlemelerinin 2027’de Bonn’da geliştirilmesini, mekanizmanın kurulmasına ilişkin kararın ise aynı yıl COP32’de alınmasını öngörüyordu. Ancak bu öneri de kabul edilmedi; BAM’ın kurulmasına yönelik bir COP31 kararı çıkmadı.


COP31’E FOSİL YAKIT VETOSU 5

Antalya’dan Geriye Kalan

COP31, iklim krizine karşı ortak hareket etme iradesinin jeopolitik ve ekonomik çıkarlar karşısında ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gösterdi. Bir yanda fosil yakıtlardan çıkışın açık biçimde tanınmasını ve iklim finansmanının güçlendirilmesini isteyen ülkeler, diğer yanda fosil yakıtların metinde anılmasına karşı çıkan üretici ülkeler vardı. Gelişmekte olan ülkeler ise iklim krizinin etkileriyle mücadele etmek için ihtiyaç duydukları kaynakların ve adil geçiş güvencelerinin yetersiz kaldığını savundu. 


COP31’E FOSİL YAKIT VETOSU 6

Fotoğraf: IISD/ENB - Mike Muzurakis

COP31’in anlaşma olmadan sona ermesi, önceki yıllarda kabul edilen iklim taahhütlerini ortadan kaldırmıyor. COP28’de fosil yakıtlardan uzaklaşma yönünde kabul edilen karar ve Paris Anlaşması kapsamındaki yükümlülükler yürürlükte kalıyor. Ancak Antalya’da bu taahhütlerin nasıl hızlandırılacağı ve uygulanacağı konusunda yeni bir ortak siyasi mutabakat sağlanamadı. Zirveyi izleyen uzmanlardan bir kısmı COP31'i 2009'daki Kopenhag COP15'ten bu yana yaşanan ilk büyük çöküş olarak değerlendirildi. COP31’in en önemli sonucu da belki bu oldu: Dünya, fosil yakıtlardan çıkışın gerekliliğini bilimsel olarak biliyor; ancak bu dönüşümün siyasi ve ekonomik bedelini kimin üstleneceği konusunda hâlâ uzlaşamıyor.